Với khả năng tấn công chính xác tế bào ung thư và giảm thiểu tổn thương cho các mô lành, liệu pháp điều trị ung thư bằng thuốc phóng xạ đang trở thành một “game changer” trong lĩnh vực y tế. Sự phát triển của các loại thuốc mới với hiệu quả cao hứa hẹn mở ra một kỷ nguyên mới trong cuộc chiến chống lại căn bệnh quái ác này.
Thuốc phóng xạ có thể cảm thấy như một sự kết hợp lạ lùng, nhưng nguyên lý hoạt động của nó thực sự khá đơn giản. Khi một đồng vị phóng xạ có khả năng bức xạ được kết hợp với một chất đánh dấu mục tiêu như peptit hay kháng thể, nó trở thành một loại thuốc phóng xạ.
Theo Hiệp hội Sinh học Hàn Quốc và các tổ chức khác, phương pháp điều trị bằng thuốc phóng xạ hoạt động bằng cách gắn đồng vị phóng xạ vào các phân tử mục tiêu để chúng có thể liên kết với các dấu hiệu cụ thể trên bề mặt tế bào ung thư. Các phân tử mục tiêu này sau đó sẽ chuyển đồng vị phóng xạ đến chính xác vị trí của tế bào ung thư, nơi mà bức xạ được phát ra từ đồng vị phóng xạ sẽ làm hỏng ADN của tế bào ung thư và dẫn đến cái chết của chúng.
Việc sử dụng bức xạ để điều trị u bướu có lịch sử lâu đời, trải qua từ cuối thế kỷ 19. Trong quá khứ, người ta thường dùng cách chiếu tia bức xạ từ bên ngoài vào u bướu bên trong cơ thể. Lần đầu tiên thuốc phóng xạ được sử dụng trong điều trị ung thư là vào những năm 1940, khi các bác sĩ sử dụng iốt phóng xạ để chữa trị ung thư tuyến giáp. Tuy nhiên, các loại thuốc phóng xạ đầu tiên được thương mại hóa thường không đặc hiệu cho u bướu, dẫn đến hạn chế về mặt an toàn khi sử dụng trong cơ thể.
Ngày nay, nhằm cải thiện tỷ lệ hấp thụ trong khối u và duy trì lâu hơn trong cơ thể, các loại thuốc mới dựa trên các phân tử nhỏ, peptit và kháng thể đã được kết hợp với đồng vị phóng xạ đang được phát triển mạnh mẽ.
Thuốc phóng xạ điển hình ngày nay bao gồm ‘Lutathera’ và ‘Pluvicto’ của Novartis. Lutathera được phát triển để điều trị các loại ung thư nội tiết thần kinh của dạ dày và tụy, sử dụng một ligand gọi là ‘dotatate’ để chọn lọc gắn vào ‘thụ thể somatostatin loại 2’ (SSTR2) và từ đó đưa đồng vị phóng xạ beta ‘lutetium 177’ đến tế bào ung thư. Ligand là một chất đánh dấu có khả năng liên kết với một vị trí cụ thể trên thụ thể. Pluvicto lại được sử dụng để điều trị ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn cuối, với mục tiêu là ‘phản ứng bề mặt tuyến tiền liệt cụ thể’ (PSMA). Hơn 80% tế bào ung thư tuyến tiền liệt có hiện tượng biểu hiện quá mức PSMA. Khi Pluvicto liên kết với PSMA, đồng vị phóng xạ lutetium 177 sẽ phát ra năng lượng beta, làm hư hại ADN và kích thích sự chết của tế bào.
Hiện nay, có 67 loại thuốc phóng xạ đã được chấp thuận trên toàn thế giới, trong đó 54 loại dùng cho chẩn đoán bệnh và 13 loại dùng cho điều trị. Các thuốc chẩn đoán được chia thành 7 lĩnh vực chính: ung thư (46.3%), hệ thần kinh trung ương (CNS) (20.4%), hệ tuần hoàn (14.8%), thận (7.4%), phổi (3.7%), gan (3.7%), và xương (3.7%). Tất cả các thuốc điều trị đều được dùng để trị ung thư. Đến tháng 9 năm ngoái, có tổng cộng 34 thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 đang diễn ra, nhằm mở rộng chỉ định sử dụng cho các thuốc phóng xạ đã được phê duyệt hoặc đánh giá hiệu quả của các hợp chất mới. Các loại ung thư được nghiên cứu nhiều nhất bao gồm ung thư tuyến tiền liệt, ung thư nội tiết thần kinh và ung thư tuyến giáp, chiếm hơn 75% tổng số thử nghiệm lâm sàng.
Một trong những lợi ích lớn của thuốc phóng xạ là khả năng xác định mục tiêu chính xác và giảm thiểu sự tiếp xúc của mô lành. Chúng cũng có cấu trúc nhỏ gọn, cho phép chúng vượt qua các rào cản như hàng rào máu – não, nơi mà việc truyền thuốc trước đây rất khó khăn. Nhiều công ty dược phẩm lớn trên toàn cầu đã nhận ra tiềm năng của thuốc phóng xạ và xem đây là nguồn lợi nhuận trong tương lai. Novartis, Eli Lilly, Bayer và các công ty khác đang nắm giữ các dòng sản phẩm thuốc phóng xạ. Novartis đang tiến hành đầu tư mạnh mẽ nhất, trong khi AstraZeneca, BMS, Eli Lilly cũng đang mở rộng quy mô đầu tư của mình.
Tại Hàn Quốc, các công ty như SK Biopharm, FutureChem, DuChem Bio, Selvion, Aptamer Sciences đã tham gia vào cuộc đua phát triển thuốc phóng xạ. Ngành công nghiệp sinh học đang chú ý xem liệu pháp điều trị bằng thuốc phóng xạ có thể trở thành một phương thức điều trị ung thư mới sau các phương pháp sử dụng kháng thể và hợp chất kết hợp thuốc (ADC) hay không.
Hiệp hội Sinh học Hàn Quốc đánh giá rằng, giống như ADC đã mở ra một lĩnh vực mới cho các thuốc kháng thể, thuốc phóng xạ cũng mang đến một khả năng độc đáo khi kết hợp đặc tính của liệu pháp bức xạ với sự chính xác, tạo ra một phương thức truyền thuốc khác biệt. Hiệp hội cũng nhấn mạnh rằng, thuốc phóng xạ đang mở rộng phạm vi ứng dụng từ chẩn đoán đơn thuần và điều trị bệnh đến việc phát triển thuốc mới và nghiên cứu cơ bản. Tuy nhiên, để duy trì sự phát triển bền vững, cần phải tập trung vào việc quản lý chuỗi cung ứng và phát triển các đồng vị phóng xạ mới.
(Nguồn: YNA)
